ΘΕΟΦΙΛΟΣ - 25η ΜΑΡΤΙΟΥ

Πάρα πολλά είναι τα έργα του Θεόφιλου που έχουν σαν θέμα τη διπλή γιορτή της 25ης Μαρτίου αφού μια θεματική κατηγορία που ασχολήθηκε αρκετά είναι και η ιστορία και ιδίως η Επανάσταση του '21.

Ζωγράφισε πάρα πολλούς ήρωες της Ελληνικής Επανάστασης. Δυο είδαμε ήδη σε προηγούμενες αναρτήσεις τόσο από το σπίτι του Κοντού ΚΛΙΚ όσο και από το καφενείο "Θεόφιλος" ΚΛΙΚ.

• Παρατηρήστε τις παρακάτω εικόνες και βρείτε κοινά χαρακτηριστικά.
•  Περιγράψτε ρούχα και μαλλιά των ηρώων. 
• Σε ποια εποχή αναφέρονται;
• Ποια χρώματα κυριαρχούν; 
• Αναγνωρίζετε τους ήρωες που εικονίζονται και τη δράση του καθενός;

"Ο ήρως της Γραβιάς Οδυσσέας Ανδρούτσος το 1821", καζεΐνη σε καμβά, 1912

Παπαφλέσσας, λάδι σε πανί, 1933

"Ο ήρωας Αθανάσιος Διάκος το 1821", καζεΐνη

"Ο ήρως Αθανάσιος Διάκος συλλαμβάνεται υπό των Τούρκων το 1821", νωπογραφία, 1912

Γεώργιος Καραϊσκάκης, καζεΐνη, 1919

"Ο Πέτρος Μαυρομιχάλης επαναστατών την Μεσσηνίαν", νωπογραφία

«Δεν ξέρω την ιστορία όπως οι δάσκαλοι από τα βιβλία, την ξέρω όπως τη λέει ο τόπος και τα τραγούδια του. Η ιστορία είναι άνεμος που την καταλαβαίνεις όταν την ανασαίνεις.» έλεγε ο Θεόφιλος.

"Ο μητροπολίτης Παλαιών Πατρών Γερμανός ευλογεί την σημαίαν της ελευθερίας το 1821", νωπογραφία , 1912

Ο Καραϊσκάκης στη μάχη του Φαλήρου, λάδι σε καμβά

"Ο Μάρκος Βότσαρης, η μάχη στο Κεφαλόβρυσο Καρπενησίου, χάνι του Ρήγγα", νωπογραφία

"Ο Χρήστος Αναγνωσταράς νικά τους Τούρκους στο Βαλτέτσι το 1821", καζεΐνη

"Ο Ιάκωβος Τομπάζης πυρπολεί το τουρκικό τρίκροτον", καζεΐνη, 1912

Οι γιγαντομάχοι ήρωες Σταμάτης Νικηταράς, Ιωάννης Γκούρας και Οδυσσέας Ανδρούτσος, καζεΐνη

"Ο θάνατος του Μάρκου Μπότσαρη το 1823", καζεΐνη σε καμβά

"Ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου δια χειρός Θεόφιλου Χατζημιχαήλ", καζεΐνη, 1911

«Ο Θεόφιλος, γέννημα και θρέμμα της ελληνικής φύσεως και απόγονος άμεσος της επαναστάσεως, όταν ζωγραφίζει ήρωες του ’21, οι φουστανέλες γίνονται λουλούδια στους αγρούς.» 

E. Tériade

 Η εποποιία της ελληνικής επανάστασης δοσμένη μέσα από την ζωγραφική απεικόνιση των μεγάλων στιγμών της με την απαράμιλλη τέχνη κορυφαίων ζωγράφων που έμειναν στην ιστορία.

Ν. ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΟΣ - ΓΚΙΚΑΣ - ΜIΣΤΡΑΣ

"Μιστράς", ελαιογραφία σε καμβά, 1973, (υπογραφή καλλιτέχνη κάτω δεξιά)

Ένας από τους πιο γνωστούς πίνακες του Νίκου Χατζηκυριάκου Γκίκα είναι ο παραπάνω που φέρει τον τίτλο "Μιστράς".

Ο καλλιτέχνης χειρίζεται τον χώρο με αναδιπλούμενα επίπεδα διαφορετικών διακοσμητικών στοιχείων, για να δώσει βάση στον χώρο που βρίσκεται η βυζαντινή καστροπολιτεία. 

Είναι από τους μεγαλύτερους πίνακες του Γκίκα με διαστάσεις 130 Χ 195 εκ. και διακρίνουμε μετακυβιστικά στοιχεία μαζί με στοιχεία ελληνικής φύσης και φωτός. Ένα σύνολο από καμάρες, παράθυρα και σκαλοπάτια συνθέτουν τα ερείπια του Μιστρά ενώ ο κάμπος χαμηλά αναδεικνύεται με διάφορες αποχρώσεις πράσινου...

Ο πίνακας "έπιασε" την ψηλότερη τιμή σε δημοπρασία στο Λονδίνο από τον οίκο Sotheby’s το φθινόπωρο του 2011. Συγκεκριμένα αγοράστηκε από τον Έλληνα εφοπλιστή Αντώνη Κομνηνό αντί του ποσού των 520.809 ευρώ...

Το δεσποτάτο του Μιστρά ιδρύθηκε πολύ αργότερα (1259) από τους Παλαιολόγους. Ήταν κοντά στη Σπάρτη αλλά σιγά σιγά επεκτάθηκε ως τον Ισθμό της Κορίνθου. 

Γνώρισε μεγάλη πολιτιστική ακμή. Σ' αυτό δίδαξε και ο σοφός Γεώργιος Πλήθων - Γεμιστός, ο οποίος έγραψε περίφημα συγγράμματα με σκοπό την αναγέννηση και διάσωση του Ελληνισμού. Πήρε επίσης μέρος στις συνόδους για την ένωση των δύο εκκλησιών και ήταν υπέρμαχος της άποψης ότι οι Βυζαντινοί ήταν "Έλληνες στην καταγωγή, όπως μαρτυρούσε η γλώσσα και η παιδεία τους" και θα έπρεπε να αποκαλούνται Έλληνες. 

Στον Μιστρά τέλος στέφθηκε και ο τελευταίος αυτοκράτορας του Βυζαντίου, ο Κωνσταντίνος ο ΙΑ' ο Παλαιολόγος. 

 Πολλά ερείπια εκκλησιών και του παλατιού σώζονται ως σήμερα. 

Ανάκτορα

Μητρόπολη, Άγιος Δημήτριος

ΘΕΟΦΙΛΟΣ - Ο ΚΑΤΣΑΝΤΩΝΗΣ ΣΤΑ ΤΖΟΥΜΕΡΚΑ

Τι είναι τα Τζουμέρκα; Πού βρίσκονται; ΚΛΙΚ

Πρόκειται για τοιχογραφία σε καφενείο στην κεντρική πλατεία στη Μακρινίτσα του Πηλίου που φέρει το όνομα του ζωγράφου.

Το κτίριο, πιθανώς κατά την περίοδο 1910 - 1911, διακοσμήθηκε στο εσωτερικό του με μια μεγάλη τοιχογραφία από τον σπουδαίο λαϊκό ζωγράφο Θεόφιλο Χατζημιχαήλ. Η συνεχής λειτουργία όμως του χώρου σαν καφενείο προξένησε μεγάλη φθορά στην τοιχογραφία, γεγονός που οδήγησε στη συντήρησή της το 1988. Το 1995 το Υπουργείο Πολιτισμού χαρακτήρισε ολόκληρο το κτίριο ως "ιστορικό διατηρητέο μνημείο", ώστε να προστατευτεί από τυχόν αλλοιώσεις. Ακολούθησαν το 1996 εργασίες επισκευής του.

Ο πίνακας μαυρίζει, καθαρίζεται από ειδικούς και ξαναμαυρίζει. Οι φθορές όμως πληθαίνουν. Εύλογα αναρωτιέται κανείς: Τι είναι προτιμότερο; Τα έργα να παραμένουν στη φυσική τους θέση, να τ’ ακουμπάει η ζωή, με κίνδυνο να καταστραφούν, ή να μεταφερθούν στην ασφάλεια ενός μουσείου;

• Εσύ τι απαντάς στο παραπάνω ερώτημα;

Η τοιχογραφία με διαστάσεις 3.15 Χ 2.50 μ. καλύπτει το μεγαλύτερο μέρος της επιφάνειας του ανατολικού τυφλού τοίχου της αίθουσας. Έχει ως θέμα της τον ήρωα Κατσαντώνη, έναν από τους πρώτους επαναστατημένους Έλληνες της περιόδου της Τουρκοκρατίας και αγαπημένο ήρωα του Θεόφιλου. Το θέμα της σύνθεσης έχει επικρατήσει να λέγεται "Ο Κατσαντώνης στα Τζουμέρκα", καθώς η επιγραφή που βρίσκεται στο επάνω μέρος της τοιχογραφίας είναι δυσδιάκριτη.

Η σύνθεση είναι αφηγηματική και ξεδιπλώνεται σε διάφορα επίπεδα. Ο θεματικός πυρήνας της τοιχογραφίας είναι η εικόνα της στρατοπέδευσης και του γλεντιού της ομάδας του Κατσαντώνη μέσα σε ένα πλούσιο φυσικό περιβάλλον, που οριοθετείται από ένα ποταμάκι στο κάτω μέρος. Ο πρωταγωνιστής της σύνθεσης είναι ο Κατσαντώνης. Μεγαλύτερος σε μέγεθος από τους συντρόφους του, εμφανίζεται στα αριστερά της παράστασης να παίζει τον ταμπουρά του, πάντα όμως σε πολεμική ετοιμότητα, με το τουφέκι επάνω στη φουστανέλα του. Τριγύρω του υπάρχει έντονη κινητικότητα, καθώς οι σύντροφοί του ετοιμάζουν το υπαίθριο γλέντι χωρισμένοι σε μικρές ομάδες, γύρω από ένα τεράστιο βαρέλι με κρασί. Από την όλη δράση βέβαια δε λείπουν ο χορός και το τραγούδι. Δεξιά, στο επάνω μέρος της τοιχογραφίας, ένα μοναστήρι μεταφέρει τον θεατή σε πιο μόνιμες διαστάσεις του χώρου και του χρόνου. Λίγο πιο πάνω από το μοναστήρι κάνει την εμφάνισή του επελαύνων στρατός με μια ανδρική φιγούρα που μοιάζει να τον καθοδηγεί. Προοικονομείται εδώ η μάχη που θα ακολουθήσει και την ξέγνοιαστη διάθεση του θεατή διαδέχεται ένα αίσθημα αγωνίας.

Ο Κατσαντώνης στα Τζουμέρκα, νωπογραφία

Λεπτομέρεια

Γ. ΓΑΪΤΗΣ - Η ΛΗΔΑ ΚΑΙ ΚΥΚΝΟΣ

Η Λήδα και ο κύκνος, ελαιογραφία σε καμβά (υπογραφή καλλιτέχνη κάτω αριστερά)

Ο παραπάνω πίνακας του Γαΐτη έχει σαν τίτλο "Η Λήδα και ο Κύκνος". Είναι ο σχετικός μύθος της Λήδας και του Δία και ο Γαΐτης τον "εμπλούτισε" με τα "ανθρωπάκια" του που έχουν τη θέση κιόνων στον αρχαίο ελληνικό ναό και συμπληρώνει τον πίνακα στο βάθος. Κεφάλια από "ανθρωπάκια" διάλεξε επίσης για να στολίσει τα ακροκέραμα του ναού.

Η Λήδα σε αντίθεση με τα περισσότερα έργα τέχνης (πίνακες ζωγραφικής και αγάλματα) που εικονίζουν το ίδιο θέμα δεν είναι γυμνή αλλά φοράει χιτώνα. Στα μαλλιά φέρει κορδέλα. Στο δεξί της χέρι κρατάει ίσως κάποιο σχοινί ή ίσως τροφή για τον κύκνο - κάποια σκουλήκια - (μια και ο κύκνος φαίνεται να κοιτάει προς τα εκεί) ενώ το αριστερό της χέρι δε φαίνεται καθόλου.

Σύμφωνα με τον μύθο (μια εκδοχή) η Λήδα είναι μια όμορφη βασιλοπούλα, κόρη του βασιλιά της Αιτωλίας Θέστιου και σύζυγος του βασιλιά της Σπάρτης Τυνδάρεω.
Μια ημέρα ο Δίας την είδε στις όχθες του Ευρώτα και ξετρελάθηκε με την ομορφιά της. Ο ακατανίκητος πόθος του τον οδήγησε στην Αφροδίτη η οποία και πρόθυμα τον βοήθησε. Μεταμορφώθηκε ο Δίας σε έναν όμορφο κύκνο και η Αφροδίτη σε έναν μεγάλο αετό που κυνηγούσε να κατασπαράξει τον δυστυχή κύκνο ο οποίος ζήτησε προστασία στην αγκαλιά της Λήδας η οποία και τρυφερά αγκάλιασε τον κύκνο για να τον προστατεύσει.
 Μετά από 9 μήνες η Λήδα γέννησε δυο αυγά, από το ένα βγήκε ο Πολυδεύκης και η ωραία Ελένη (τα παιδιά του Δία) και από το άλλο ο Κάστωρ και η Κλυταιμνήστρα (τα παιδιά του Τυνδάρεω).
 Υπάρχουν και άλλες εκδοχές παραπλήσιες.

 

Όπως ήταν φυσικό ο μύθος της Λήδας, της εκλεκτής του Δία, ενέπνευσε πολλούς αρχαίους αλλά και νεώτερους καλλιτέχνες που απέδωσαν τη Λήδα με τον κύκνο της, κατά κανόνα στη σκηνή της ερωτικής τους περίπτυξης.

Πλήθος τέτοιων παραστάσεων απαντώνται σε αγγεία, αλλά και σε γλυπτά όπως η ανευρεθείσα στην Αθήνα (σήμερα στο Βρετανικό Μουσείο) αποκειμένη μαρμάρινη στήλη. 

Αλλά και το γλυπτό σύμπλεγμα στο Καπιτώλιο (ρωμαϊκό αντίγραφο ελληνικού πρωτοτύπου του 4ου αι. π.Χ.), όπου ο Δίας ως καταδιωκόμενος κύκνος βρίσκεται στα πόδια της Λήδας. 

Ενώ δύο ακόμη γλυπτά στο μουσείο της Φλωρεντίας παριστούν τη Λήδα να χαϊδεύει τον κύκνο,

αλλά και στη Βενετία και σε πολλά άλλα μέρη

Ρωμαϊκό αντίγραφο ελληνικού έργου του 1ου π.Χ. αιώνα, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Βενετίας

Τέλος, περίφημο είναι το μωσαϊκό της Ρωμαϊκής "Οικίας της Λήδας" στην Παλαίπαφο της Κύπρου, "Λήδα και Κύκνος".

Α. ΦΑΣΙΑΝΟΣ - ΟΙ ΦΙΛΟΙ ΜΕ ΧΑΡΤΑΕΤΟ

Παρακάτω βλέπεις τον μισό πίνακα του Φασιανού. Έχει σαν τίτλο "Οι φίλοι με χαρταετό". Είναι δυο φίλοι, ο ένας δίπλα στον άλλον. Και οι δυο  έχουν χρώμα μπλε και κρατάν στάχυα μάλλον σιταριού. Ανάμεσα στα πρόσωπά τους, στον ουρανό πετά ένα σμήνος πουλιών. Ο δεξιός άντρας (που λείπει στην εικόνα) στο αριστερό του χέρι εκτός από το στάχυ κρατάει και έναν χαρταετό. Ο χαρταετός είναι ο παραδοσιακός εξάγωνος και έχει χρώματα, κόκκινο, κίτρινο και πράσινο εναλλάξ. Προσπάθησε να ζωγραφίσεις το άλλο μισό του πίνακα.

"Οι φίλοι με χαρταετό", ακρυλικά, 1996, (υπογραφή καλλιτέχνη, πάνω αριστερά)

ΚΛΙΚ

Δες παρακάτω και άλλους πίνακες του Φασιανού με θέμα έναν χαρταετό.

  

Δες και το βίντεο αν θες να φτιάξεις μόνος σου χαρταετό 

Αλλά ΠΡΟΣΟΧΗ! όπως μάθαμε μακριά από καλώδια της Δ.Ε.Η. και ...ΚΑΛΗ ΣΑΡΑΚΟΣΤΗ!

ΟΙΚΙΑ ΚΟΝΤΟΥ - ΜΟΥΣΕΙΟ ΘΕΟΦΙΛΟΥ - ΑΝΑΚΑΣΙΑ ΒΟΛΟΥ

Το αρχοντικό Χατζηαναστάση, γνωστό σήμερα ως οικία Κοντού και Μουσείο Θεόφιλου, βρίσκεται στην Ανακασιά του Δήμου Ιωλκού, στα βορειανατολικά της κεντρικής πλατείας και συγκεκριμένα στην οδό Μουσείου Θεόφιλου αρ. 211.

Αρχικά το Αρχοντικό ήταν ιδιοκτησίας της οικογένειας Χατζηαναστάση μέχρι και το 1905 που το αγόρασε ο Ανωβολιώτης μυλωνάς Γιάννης Κοντός, ο οποίος το προσάρμοσε στα νεοκλασικά πρότυπα της εποχής, προχωρώντας σε διάφορες οικοδομικές εργασίες, που, βέβαια, αλλοίωσαν σε σημαντικό βαθμό την αρχική μορφή του κτιρίου. Στη σημερινή του μορφή είναι ένα τριώροφο λιθόκτιστο αρχοντικό, με ξύλινη στέγη, καλυμμένη με σχιστολιθικές πλάκες και κεραμίδια «βυζαντινού τύπου», που διατηρείται σε άριστη κατάσταση.

Το 1912 ο λαϊκός ζωγράφος Θεόφιλος Χατζημιχαήλ, επωφελούμενος από το καταφύγιο και την ασφάλεια που του προσέφερε ο Κοντός, ξεκίνησε να διακοσμεί με ζωγραφιές τη σάλα, ένα μεγάλο δωμάτιο σχήματος Γ, του τελευταίου ορόφου. Την ημερομηνία αυτή και την υπογραφή του Θεόφιλου μπορεί κανείς να δει στο έργο του ''Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης συναθροίζει εις την Λίμνην Λέρνην τους νικητάς του Δράμαλη το 1822", που βρίσκεται στα δεξιά της στενής μεριάς της σάλας και η οποία πιστεύουν ότι ήταν η πρώτη του τοιχογραφία.

Νωπογραφία, 1912

Το 1955, οι τότε σεισμοί προξένησαν μεγάλες ζημιές στο κτίριο. Έτσι, το 1962, το Υπουργείο Πολιτισμού, για να το προστατεύσει, το ανακήρυξε «ιστορικό διατηρητέο μνημείο» και το 1965 το αγόρασε προκειμένου να το επισκευάσει και να το λειτουργήσει ως χώρο επισκέψιμο για το κοινό.

Το ζωγραφικό πρόγραμμα αυτών των εξαιρετικών τοιχογραφιών του Θεόφιλου χωρίζεται σε δύο ζώνες, την πάνω και την κάτω. Στην κάτω ζώνη, που φτάνει περίπου μέχρι τα μισά των παραθύρων, βλέπουμε διάφορα διακοσμητικά θέματα από τον φυτικό και ζωικό κόσμο, όπως λουλούδια, πουλιά, αγρίμια και σκηνές από κυνήγι ενώ στα αριστερά της σκάλας, δίπλα στην πόρτα του δωματίου, βρίσκεται και η αναπαράσταση του Γιάννη Κοντού, πάνω στο άλογό του.

Ακολούθως, στην επάνω ζώνη, που φτάνει μέχρι λίγο κάτω από το ταβάνι, βλέπουμε 14 μεγάλους πίνακες, των οποίων τα θέματα είναι παρμένα από την Ελληνική Επανάσταση και για τα οποία ο Θεόφιλος χρησιμοποίησε ως πρότυπα λιθογραφίες των έργων του ζωγράφου Peter von Hess. Μπορούμε, ακόμη, να θαυμάσουμε τους τέσσερις θεούς του Ολύμπου αλλά και τοπογραφίες με τη Μακρινίτσα και την Πορταριά.

"Ο Παναγιώτης Κεφάλας επί των τειχών της Τριπόλεως υψώνει την σημαίαν της ελευθερίας"

Αφροδίτη

"Άποψιν Μακρινίτσης"

Αναπόσπαστο κομμάτι της σύνθεσης μπορεί να θεωρηθεί και η δεξαμενή νερού με το σιντριβάνι, που καλύπτει ολόκληρη την κάτω ζώνη του τυφλού τοίχου.

αριστερά, κάτω από τη Μακρινίτσα, το σιντριβάνι.

Το σιντριβάνι

Στα τμήματα πάνω από τα παράθυρα και τις πόρτες γέμισε τα κενά με θέματα ανάλογα της κάτω ζώνης, όπως γλάστρες με λουλούδια και πουλιά, ερπετά, βασιλικούς θυρεούς. Η οργάνωση των θεμάτων στον χώρο και ο τρόπος με τον οποίο αποδίδονται φανερώνουν τη μεγάλη επίδραση της βυζαντινής ζωγραφικής στο έργο του λαϊκού ζωγράφου

 

θυρεός πάνω από την πόρτα, διακρίνεται και αριστερά κάτω ο Κοντός πάνω στο άλογό του.

 

Στην παρακάτω εικόνα βλέπεις μια νωπογραφία του Θεόφιλου από το σπίτι Κοντού. Ζωγράφισε την όπως νομίζεις ότι την έκανε ο ζωγράφος. Δώσε της και έναν τίτλο.

ΚΛΙΚ

    
Αμέσως μετά την αγορά ο νέος ιδιοκτήτης προέβει σε διάφορες οικοδομικές εργασίες εκσυγχρονισμού της νέας κατοικίας του και προσαρμογής της στα τρέχοντα αρχιτεκτονικά ρεύματα της εποχής, που αλλοίωσαν σε σημαντικό βαθμό την αρχική αρχιτεκτονική σύνθεση του κτηρίου.
Το 1912, σε συνέχεια των οικοδομικών εργασιών, ξεκίνησε και ένα πρόγραμμα ζωγραφικής διακόσμησης της σάλας του τελευταίου ορόφου από τον λαϊκό ζωγράφο Θεόφιλο Χατζημιχαήλ.
Με τους σεισμούς του 1955 που έπληξαν την περιοχή, το Αρχοντικό έπαθε εκτεταμένες καταστροφές, τόσο στον φέροντα οργανισμό, όσο και στα επί μέρους στοιχεία και κυρίως στις τοιχογραφίες, πολλές από τις οποίες θρηματίστηκαν και έπεσαν στο πάτωμα.

Το 1962 το υπουργείο Πολιτισμού για να προστατεύσει αυτό το μοναδικό μνημείο για την περιοχή, το χαρακτήρισε "ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο" και το 1965 το αγόρασε προκειμένου να το χρησιμοποιήσει για αρχαιολογικούς σκοπούς.
Ακολούθησαν το 1966 οι εργασίες αναστήλωσης του Αρχοντικού, οι οποίες ολοκληρώθηκαν το 1967 και παράλληλα έγινε και η συντήρηση των τοιχογραφιών, από εξειδικευμένα συνεργεία του Υπουργείου Πολιτισμού.
Το 1980 προκλήθηκαν νέες ζημίες στο κτήριο, πολύ μικρότερης έκτασης όμως, που έδωσαν την αφορμή για νέο πρόγραμμα οικοδομικών εργασιών αποκατάστασης των ζημιών, συντήρησης των τοιχογραφιών και διευθέτησης του περιβάλλοντα χώρου, που εκτελέστηκαν από την 5η Εφορεία Νεωτέρων Μνημείων του Υπουργείου Πολιτισμού, οπότε το Αρχοντικό απέκτησε τη σημερινή του όψη.
- See more at: http://hotelsline.com/el/article/oikia-kontou-mouseio-theofilou-anakasia-pilio#sthash.px3UkAxx.dpuf

TO ΧΡΥΣΕΛΕΦΑΝΤΙΝΟ ΑΓΑΛΜΑ ΤΗΣ ΘΕΑΣ ΑΘΗΝΑΣ ΣΤΟΝ ΠΑΡΘΕΝΩΝΑ

Ο ναός στην ελληνική αρχαιότητα ήταν η κατοικία του θεού, το κτίριο που στέγαζε το λατρευτικό άγαλμα μιας ή περισσότερων θεοτήτων, και όχι ο χώρος συνάθροισης των πιστών, όπως στον χριστιανικό κόσμο. Αυτό φανερώνει και το ουσιαστικό «ναός», που προέρχεται από το ρήμα «ναίω» (=κατοικώ). Το λατρευτικό άγαλμα τοποθετούνταν στο βάθος του ναού, πάνω στον κατά μήκος άξονα του κτιρίου.

Αναπαράσταση του Παρθενώνα με το άγαλμα της θεάς Αθηνάς

Ήταν έργο του περίφημου γλύπτη Φειδία, είχε ύψος γύρω στα 12 μ. Ο σκελετός του ήταν ένας τεράστιος ξύλινος ιστός μπηγμένος στο έδαφος. Τα γυμνά μέρη του σώματος της θεάς ήταν φτιαγμένα από ελεφαντόδοντο, το δε ένδυμά της από χρυσό. Αμέσως μετά την ολοκλήρωση του αγάλματος, ο Φειδίας κατηγορήθηκε ότι είχε υπεξαιρέσει μέρος του χρυσού που του είχε δοθεί για την κατασκευή του (437 π.Χ.). 

Το γιγάντιο χρυσελεφάντινο άγαλμα της Αθηνάς, τοποθετημένο στο εσωτερικό του Παρθενώνα

Η θεά παριστάνεται σε όρθια στάση, στραμμένη προς την ανατολική θύρα του Παρθενώνα, φορώντας δωρικό πέπλο, μακρύ, ζωσμένο με φίδι. Το στήθος της καλύπτει η αιγίδα (δέρμα κατσίκας) με το γοργόνειο, όπου συναντάμε και πάλι φίδια. Το κράνος της έχει τριπλό λοφίο, του οποίου το μεσαίο τμήμα καταλήγει σε Σφίγγα και στα δύο πλαϊνά σε μορφές φτερωτών αλόγων (Πήγασοι). Στο δεξιό της χέρι, που στηριζόταν μάλλον σε κίονα, κρατάει φτερωτή Νίκη. Με το αριστερό της κρατά δόρυ και στηρίζει την άντυγα της ασπίδας της (καμπυλωτό μέρος),  ενώ δίπλα της είναι ένα φίδι, ίσως ο Εριχθόνιος (βασιλιάς της Αθήνας - μισός άνθρωπος, μισός φίδι). Το εσωτερικό της ασπίδας διακοσμούσε ανάγλυφη ή ζωγραφική (πάνω σε δέρμα) παράσταση Γιγαντομαχίας (σύγκρουση θεών και Γιγάντων), στο δε εξωτερικό της απεικονιζόταν επίσης σε ανάγλυφο Αμαζονομαχία (αγώνας των Αθηναίων εναντίον των Αμαζόνων).

Ανασύνθεση της ασπίδας της Αθηνάς με την παράσταση της Αμαζονομαχίας. Εικάζεται ότι, μεταξύ των άλλων μορφών, εικονίζονται ο «Φειδίας» (στο κέντρο στην κορυφή, κρατάει λίθο) και ο «Περικλής» (στο κάτω μέρος, με το χέρι διαγώνια στο πρόσωπο).

Σύμφωνα με την παράδοση, το άγαλμα πατούσε σε μνημειακή βάση ύψους 1,20μ., την οποία κοσμούσε περιμετρικά ανάγλυφη απεικόνιση του μύθου της γέννησης της Πανδώρας. Τέλος, τα τυρρηνικά σανδάλια της θεάς έφεραν παράσταση Κενταυρομαχίας (μάχη μεταξύ Λαπίθων και Κενταύρων). Μπροστά από το άγαλμα υπήρχε δεξαμενή νερού για την διατήρηση της υγρασίας του ελεφαντόδοντου. 

Πρόπλασμα του χρυσελεφάντινου λατρευτικού αγάλματος της Αθηνάς Παρθένου και του ανάγλυφου βάθρου πάνω στον οποίο είχε στηθεί, ενταγμένο στο εσωτερικό του Παρθενώνα. Μπροστά από το άγαλμα διακρίνεται η δεξαμενή νερού, που είχε κατασκευασθεί με σκοπό την προστασία των ελεφαντοστέινωνν μερών του αγάλματος από την φθοροποιό γι’ αυτά ξηρασία της Αττικής.

Τον 5ο αι. μ.Χ. η χρυσελεφάντινη Αθηνά μεταφέρθηκε από τους χριστιανούς στην Κωνσταντινούπολη. Από τότε χάνονται τα ίχνη της. Δεδομένου ότι το πρωτότυπο έργο έχει πλέον χαθεί, είμαστε σε θέση να σχηματίσουμε μία εικόνα – έστω και αμυδρή – γι’ αυτό με βάση τα υπάρχοντα αντίγραφα (πρωτίστως αυτό του Βαρβακείου) και την περιγραφή κυρίως του Παυσανία.